رستگاری نهایی انسان در اندیشه های هندویی، بودایی و اسلام

تاب رستگاری نهایی انسان در اندیشه های هندویی، بودایی و اسلام نوشته جناب آقای نورمحمد انصاری منتشر شده در نشر متخصصان.

ارسال تا ده روز کاری.

در میان ارزش¬ها و اهداف زندگی هندویی بالاترین مرتبه همواره به مُکشه معطوف است که آرمان تمام مکاتب فلسفی و عرفانی هندویی است که دارای دو جنبه سلبی و ایجابی است و ممکن است در حیات زمینی (جیون موکتی) و یا در حیات اخروی بعد از مرگ (ویدهه موکتی) برای انسان رخ دهد. همه پروشارتهه¬ها (اهداف چهارگانه)، دهرمه، ارتهه، کامه و مکشه دارای جایگاهی در زندگی هندویی هستند و انسان زمانی می¬تواند به منتهی درجه ظرفیتش دست یابد که دهرمه به¬عنوان مبنایی برای زندگی¬اش قرار گیرد و مُکشه به¬عنوان نقطه اوج آن. همچنین سه مفهوم کرمه، رنج و تناسخ در کنار مفهوم مکشه روی هم رفته بنیاد و غایت فلسفه هند را تشکیل می¬دهند و مسأله اصلی همه مکاتب فلسفی هند مسأله رنج است و غایت تفکر فلسفی آنها رهایی از رنج است و اکثر مکاتب فلسفی هند می¬کوشند تا به¬گونه¬ای راه و رسم انهدام کرمه را تعلیم دهند. اصل مکشه که در فلسفه هند به¬معنای نیل به رهایی و آزادی از تولدهای بی¬پایان است و در میان مکاتب فلسفی درباره ماهیت مکشه و چگونگی نیل به آن و اینکه آیا مکشه امری سلبی و به¬معنای نیستی محض است و یا امری ایجابی و به¬معنای صعود روح به جایگاهی بالاتر و اینکه این جایگاه چه کیفیت¬ها و خصوصیاتی دارد، اجماع¬نظر نیست. اما این یقین وجود دارد که راهی برای دست¬یافتن و رسیدن به رستگاری نهایی (مکشه) وجود دارد و این یقین در همه فلسفه¬ها و مکاتب عرفانیِ هندی مشترک است، می¬تواند به یأس و ناامیدی یا بدبینی ختم شود. بدون¬تردید رنج عام و جهان شمول است اما برای کسی که می¬داند چگونه به جست و جو بپردازد تا خود را از رنج نجات دهد، رنج پایان همه چیز نیست. در بهگود گیتا به¬صورت واضح و روشن سه راه برای نیل به رستگاری نهایی (مکشه) از هر کدام از دو صورت مکشه که باشد قابل¬فهم است اما راه چهارمی نیز تحت¬عنوان دهیانه یوگه نیز از متن گیتا قابل استنباط است که مقدمه¬ای عملی برای توفیق سالک در طی سه طریق دیگر می¬باشد و گفتارهای هیجده¬گانه گیتا را می¬توان به سه مبحث مهم: راه کردار یا عمل، راه دانش یا معرفت و راه محبت و عشق الهی تقسیم بندی نمود. در گیتا تشابه این سه راه نجات شناسی به¬صورت جدی نشان داده شده است که معرفت نتیجه عمل است و عشق نتیجه عمل و معرفت درست است و عمل و معرفت نیز با بهکتی یا عشق به خداوند به کمال می¬رسند از این جهت ارتباط متقابل میان این سه طریق در گیتا برای وصول به حق و رستگاری نهایی (مُکشه) قابل¬ملاحظه است و این واقعه¬ها با بحران وجودی آغاز می¬شود و با مکاشفه¬ای نمونه درباره موقعیت انسان و راه¬های رهایی و رستگاری خاتمه می¬یابد اما طریق دهیانه یوگه یا همان مراقبه را نیز جهت مقدمه و زمینه روش¬های دیگر، نباید فراموش کرد که برای هر فردی که گام در این مسیر می¬گذارد لازم و ضروری است. از نظر گیتا، بهکتی (عشق به خداوند) بهترین راه دستیابی به مکشه است گرچه معرفت و کار و انضباط عملی و همچنین مراقبه، لازمه کمال یافتن در خدمت عاشقانه به خداوند می باشد اما ماحصل تمام تمرینات یوگه در بهکتی یوگه نهفته است بدین معنا که تمام یوگه¬های دیگر تنها راه¬هایی هستند برای رسیدن به بهکتی یوگه.
رستگاری و نجات نهایی از رنج جهانی و چرخه باز پیدایی و فرونشاندن عطش تمایلات، خواه فردی و خواه فرافردی در تفکر و سلوک بودایی با مفهوم نیروانه، گره خورده است چرا که نیروانه اندیشه ساختاری و هدف ممتاز و متمایز، مقصد و نهایت تربیت، کمال مطلوب آیین بودایی است که از راه تعلیم نظام¬مند در سلوک اخلاقی و طریق هشتگانه و طی مراحل کمالات و فضایل بودایی تحقق می‌پذیرد. با توجه به اینکه نیروانه نزد هندیان قبل از بودا نیز شناخته شده و هدف زندگی معنوی دانسته می‌شد در آیین بودایی اهمیت ویژه¬ای یافت چرا که بودا اصل فعالیت و سلوک خود را با نیل به نیروانه آغاز کرد و هدف نهایی نجات شناختی بودایی وصول به نیروانه است نه شناخت آن، شناخت نیروانه لازمه و مقدمه رسیدن به آن است. هر یک از مکاتب و طریقت‌های مهایانه و هینه¬یانه علی رغم اشتراکشان در پذیرش مفهوم نیروانه در تعریف و توصیف و کیفیت نیل به آن، تفسیرها و رویکردهای خاص خودشان را نسبت به این آموزه ابراز کردند که در عین شباهت¬هایی که با هم دارند دارای تفاوت‌های بنیادی نیز هستند. نیروانه در معنی حقیقی کلمه حالتی است که با نیستی کامل و تمام پندارها حاصل می‌شود و نیز حالتِ هرگز وسوسه¬نشدن از آنها در آینده است. بنابراین، جمله «شاکیمونی بودا وارد نیروانه شد» نه به معنی مرگ او بلکه به¬معنی روشن¬شدگی اوست. نیروانه نوعی رهایی و نجات نهایی است و زمانی برای ارهت حاصل می‌شود که دیگر اراده تولّد مجدد را نکند و یک حالت سعادت بخش در حیات این جهان است که از راه نابودی کامل امیال خودپرستانه حاصل می‌گردد و نجات فرد از نوزادگی و همچنین افناء خودآگاهی فردی و همچنین سعادت بعد از مرگ را به¬همراه دارد. نیروانه یک حالت نابودی کامل نیست بلکه برعکس حالتی است که در آن شخص آزاد شده از تمام تنه‌ها به آزادی از چرخه تولد دوباره و در نتیجه دوکهه نائل می‌شود. و اینکه نیروانه فراتر از منطق و استدلال است و نزدیک‌ترین فرد به نیروانه در توصیف این سطح از حقیقت درخواهد یافت که این حقیقت نه از وجود حاصل می‌شود و نه از عدم نیروانه با نداشتن سرآغاز نمی‌تواند شروعی داشته باشد و بدین طریق از حوزه وجود و عدم فراتر است، نیروانه نهایت حقیقت است.
اما بالاترین و آخرین هدف تمام برنامه¬های اسلام که در رأس آن، قرآن قرار دارد نیز، رستگاری انسان است چرا که موضوع قرآن انسان است و خداوند انسان را محورعالم آفرینش و دارای کرامت از هر نژاد و طبقه، در هر زمان و مکانی معرفی کرده است و این مهم از خطاب¬های قرآن به خوبی فهمیده می¬شود چرا که واژه ناس حدود248مرتبه، واژه ایّها النّاس21مرتبه و انسان، 65مرتبه و بنی آدم 5مرتبه در قرآن کریم آمده است. در نگاه قرآن هرچند عامل اصلی نجات¬بخشی خداوند متعال است اما انسان با اراده و اختیار و همچنین نقش فعال خود با فراهم نمودن شرایطی خاص، خواهان نجات الاهی است. راهکار عملی و شیوه ساده قرآن کریم برای گام نهادن در مسیر نجات و رستگاری ایمان و عمل صالح است که باید مطابق با موازین شرع مقدس اسلام ودستورات قرآن باشد. ایمان و عمل صالح دارای مصادیق، شاخصه¬ها وملاک¬های مختلفی مانند تقوا، نماز، زکات، احسان ونیکوکاری، جهاد و شهادت، صبر و شکیبایی، و….می¬باشد که در قرآن کریم نمودار است. هدف اساسی از ارسال رسل، سعادت و رستگاری انسان¬ها در سرای آخرت است و نیاز انسان به دین نیز بیشتر در پرتو حیات جاودانه او معنا پیدا می¬کند و نگاه قرآن به رستگاری رویکردی آخرت¬شناسانه است و رستگاری حقیقی آن است که در آخرت نصیب انسان می¬¬شود و انسان در پرتو عنایات و الطاف الاهی به مقام رضوان و خشنودی پروردگار که عالی¬ترین درجه و نهایت رستگاری است، دست یابد. پس، رستگاری در قرآن دارای اهمیت ویژه است و دلیل آن را می¬توان در جایگاه و نقش آن به¬عنوان نتیجه دیگر آموزه¬های اعتقادی و عملی و فراوانی کاربرد واژه¬های مرتبط با رستگاری جستجو نمود.